Rimska baština kao prostor saradnje i povezivanja sa zajednicom
Početna konferencija projekta „ROMANICA – Rimska baština u prekograničnom regionu: povezivanje prošlosti i sadašnjosti“, koji okuplja šest partnerskih institucija iz Hrvatske, Bosne i Hercegovine i Crne Gore održana je u Podgorici 8. oktobra 2026. godine, u hotelu Crowne Plaza. Konferencija je bila posvećena predstavljanju zajedničkih aktivnosti na istraživanju, zaštiti i interpretaciji rimskog nasljeđa, sa posebnim naglaskom na primjenu digitalnih tehnologija, razvoj održivog kulturnog turizma i uključivanje lokalnih zajednica.
Skup je organizovao Centar za arheologiju Instituta za interdisciplinarne i multidisciplinarne studije Univerziteta Crne Gore. Predstavljene su aktivnosti projekta koje povezuju naučna istraživanja i konzervaciju sa savremenom interpretacijom i približavanjem arheološkog nasljeđa javnosti. Program je obuhvatio rimske lokalitete u sve tri partnerske zemlje, dok je popodnevna sesija bila posvećena zaštiti, prezentaciji i turističkoj valorizaciji rimske baštine Budve, posebno rimskih termi.
Učesnike su pozdravili profesor Nedeljko Latinović, koordinator Instituta za interdisciplinarne i multidisciplinarne studije Univerziteta Crne Gore, Lejla Jusić, direktorica Kancelarije za projekte Univerziteta Crne Gore, i Vlado Ivanović, potpredsjednik Opštine Budva. Projekat su predstavili profesor Igor Borzić, koordinator projekta ispred vodećeg partnera Sveučilišta u Zadru, i profesor Darko Kovačević, koordinator projekta ispred Centra za arheologiju Instituta za interdisciplinarne i multidisciplinarne studije Univerziteta Crne Gore.
Profesor Latinović naglasio je da rimsko nasljeđe svjedoči o prostoru koji je vijekovima povezivao ljude, gradove i kulture. Cilj projekta, kako je istakao, nije samo istraživanje i zaštita pojedinačnih lokaliteta, već njihovo povezivanje u zajedničku priču koja doprinosi obrazovanju, kulturnoj razmjeni i regionalnoj saradnji. Jusić je ukazala na značaj razmjene znanja i iskustava među partnerima i zajedničkog razvoja sadržaja kojima će baština biti približena javnosti.
Posebna pažnja posvećena je rimskim termama u Starom gradu Budve. Potpredsjednik Opštine Budva Vlado Ivanović najavio je aktivnosti na konzervaciji lokaliteta, njegovom infrastrukturnom prilagođavanju i razvoju kvalitetnih i pristupačnih interpretativnih sadržaja, kako bi terme postale prostor koji građani i posjetioci mogu ne samo da obiđu već i da razumiju i dožive. „Želimo da prošlost bude dostupna sadašnjosti“, istakao je Ivanović, ukazujući i na značaj jačanja kapaciteta Opštine Budva za upravljanje kulturnim nasljeđem i uključivanje različitih grupa građana u kulturni život grada.
Borzić je objasnio da će se postojeća saznanja o rimskim lokalitetima dopunjavati primjenom savremenih neinvazivnih istraživanja, digitalnog kartiranja i skeniranja podvodnih arheoloških nalazišta. Rezultati terenskog rada i njihove analize poslužiće kao osnova za dalja naučna istraživanja, ali i za razvoj sadržaja koji će posjetiocima približiti život, prostor i nasljeđe rimskog perioda.
Značaj povezivanja istraživanja i javne prezentacije posebno je istakao Kovačević, naglašavajući da učešće u projektu treba da doprinese pozicioniranju arheologije u akademskom sistemu Univerziteta Crne Gore kroz razvoj kapaciteta Centra za arheologiju. „Vjerujem da nasljeđe ima smisla samo kada pripada ljudima“, poručio je Kovačević. Istakao je da je želja projektnog tima da arheologija izađe iz depoa, laboratorija i stručnih časopisa i postane dio svakodnevnog iskustva Podgorice i Budve.
U izlaganju o rimskom nasljeđu Crne Gore, profesor Marijan Premović, rukovodilac Studijskog programa Istorija na Filozofskom fakultetu UCG, naglasio je da se njegova istorijska vrijednost razumije kroz odnose među gradovima, ruralnim prostorima i pomorskim komunikacijama.
Stručni program obuhvatio je teme konzervacije i interpretacije arheološkog nasljeđa, istraživanja i turističke valorizacije lokaliteta Stržanj, antičke luke i rimskog ruralnog imanja u Bošani, kao i uloge Biograda na Moru u interpretaciji rimske baštine. Izlaganja su održali Mladen Pešić, direktor Međunarodnog centra za podvodnu arheologiju u Zadru, profesor Igor Borzić sa Sveučilišta u Zadru, Helena Lučić iz Franjevačkog muzeja Tomislavgrad i Maja Bašić iz Grada Biograda na Moru.
Popodnevna sesija bila je posvećena rimskoj baštini Budve, o kojoj je govorio arheolog i istoričar Roberto Golović. O konzervaciji i prezentaciji rimskih termi u Starom gradu Budve govorila je arhitekta Nikolina Ražnatović, a Luka Mihajlović iz Kancelarije za projekte Opštine Budva predstavio je aktivnosti Opštine na projektu. Darko Kovačević predstavio je aktivnosti Centra za arheologiju, kao i digitalne tehnologije u prezentaciji rimske podvodne kulturne baštine Budve.
Projekat ROMANICA sprovodi se u okviru programa Interreg VI-A IPA CBC Hrvatska – Bosna i Hercegovina – Crna Gora. Realizacija je počela u junu 2026. godine i traje dvije godine. Vodeći partner je Sveučilište u Zadru – Odjel za arheologiju, a projektni partneri su Grad Biograd na Moru, Međunarodni centar za podvodnu arheologiju u Zadru, Franjevački muzej Tomislavgrad, Univerzitet Crne Gore – Centar za arheologiju Instituta za interdisciplinarne i multidisciplinarne studije i Opština Budva. Ukupna vrijednost projekta iznosi 1.836.681 eura, od čega je 1.561.179 eura obezbijeđeno iz IPA III CBC fonda Evropske unije.
